Waar u eigenlijk naar kijkt

Het enige wat dit artikel u niet geeft, is een tijdschema, en dat gebeurt bewust. De volgorde van de acts verandert van avond tot avond, dus elke pagina die de derwisj op een bepaalde minuut belooft, zit fout zodra de volgorde de volgende avond verschuift. We zeggen dat liever ronduit dan dat u op de klok zit te kijken.

Wat niet verandert, is de vorm van de avond. Het liveprogramma speelt zich door het diner heen af, act voor act, terwijl de boot de Bosporus op en weer terug vaart; wanneer het afloopt, verschijnt het dessert, veranderen de lichten en neemt de dj de dansvloer voor het podium over. Daarom hier in plaats van een schema wat werkelijk nuttig is: wat elke act inhoudt, waar hij vandaan komt, en waar u op let wanneer hij begint.

Eén figuur in een witte mantel en met een hoge hoed van kameelhaar draait langzaam op één plek, de ene handpalm open naar de hemel, de andere omlaag naar de aarde. Dat duurt minutenlang. Verder gebeurt er niets.

U kijkt naar de sema, de ceremonie van de Mevlevi-orde, die in de dertiende eeuw in Konya rond de dichter Jalal al-Din Rumi ontstond. Elk onderdeel heeft betekenis: de hoge hoed staat voor de grafsteen van het ego, de zwarte mantel die aan het begin wordt afgeworpen voor het graf zelf, het witte gewaad eronder voor de lijkwade. De naar boven gekeerde rechterhand ontvangt van God, de naar beneden gekeerde linker geeft door aan de aarde, en het draaien is de doorgang tussen die twee. De Mevlevi-sema staat op de UNESCO-lijst van immaterieel cultureel erfgoed.

Daaruit volgen twee dingen.

Het eerste: het is werkelijk een religieuze praktijk die als theater wordt opgevoerd, en ze komt het best tot haar recht als u kijkt in plaats van filmt. Langzaam ronddraaien in een bewegende zaal is aan boord het slechtste onderwerp voor een telefooncamera, en het beste om gewoon naar te kijken.

Het tweede gaat over de sfeer. Een zaal die net stil werd voor een derwisj, heeft besloten op te letten, en wat daarna komt, valt bij een beter publiek.

De Kaukasische dans kwam naar Anatolië met de volken van de Noord-Kaukasus — Circassiërs, Abchaziërs en anderen — die zich in de negentiende eeuw over de Ottomaanse landen verspreidden, en hij lijkt op niets anders in het programma. Het bovenlichaam blijft rechtop, bijna roerloos; daaronder gaat het voetenwerk zo snel dat het vervaagt. Trotse houding is de kern, en snelheid de manier om die te tonen.

De messenshow komt voort uit dezelfde traditie, waarin de dolk bij de kleding hoorde. Met afstand de technisch zwaarste minuten van de avond. Let net zo goed op de voeten als op de messen: de messen leveren het spektakel, maar in de voeten zit het vakmanschap.

Hier neemt het ritme in zijn eentje het podium over, en meestal merkt de zaal het voordat ze begrijpt waarom.

Live percussie: de darbuka, de kelktrommel die met de vingers wordt bespeeld, zorgt voor de snelle, knetterende versiering bovenop, en grotere trommels eronder dragen een beat die luid genoeg klinkt om door de vloer te voelen. Geen dansers, geen kostuumwissels — alleen handen, vellen en timing.

De dansen draaien om kostuum en choreografie, dingen om naar te kijken. Percussie alleen voelt u, en meestal houdt de zaal op dat moment op met toekijken en begint ze mee te doen, handen op de maat. Zat u de hele avond beleefd stil, dan houdt dat hier doorgaans op.

De achtste act zet de avond in een andere versnelling. Wanneer het liveprogramma afloopt, verschijnt het dessert, veranderen de lichten en neemt een professionele dj de dansvloer voor het podium over — en die draait tot de boot langszij aan de pier ligt.

Een deel van de boot gaat naar de dansvloer; de rest blijft met een glas aan tafel en kijkt hoe Üsküdar voorbijglijdt. Beide zijn normaal, en niemand wordt tot het een of het ander gedwongen. Wordt het warm op de dansvloer, dan liggen de open dekken op de boeg en het achterschip een paar stappen verder, voor frisse lucht en de lichten op het water. De volledige vorm van de avond staat in het verslag uur voor uur.